فرزندخواندگی یکی از مهمترین راهکارهای حمایت از کودکانی است که به دلایل مختلف نمیتوانند در خانواده اصلی خود رشد کنند. در حقوق ایران، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲، اولین و تنها قانون تنظیم کننده ی ساز و کارهای سرپرستی و فرزندخواندگی در ایران است که چارچوب قانونی مشخصی برای حمایت از این کودکان فراهم نموده و سازمان بهزیستی را مسئول سرپرستی قانونی آنها کرده است. این قانون هم به حفاظت از حقوق کودکان میپردازد و هم شرایط و صلاحیت والدین متقاضی فرزندخواندگی را تعیین میکند. رعایت این ضوابط باعث میشود که سرپرستی کودک به صورت قانونی، امن و پایدار انجام شود و حقوق کودک و خانواده سرپرست بهطور کامل رعایت گردد.
تماس با دادگران و دریافت وقت مشاوره با وکیل:
02188019244 – 02188019243
وضعیت حقوقی فرزندخواندگی در سیستم حقوقی ایران
پيش از ورود در بحث فرزندخواندگى و آثار حقوقى آن در حقوق ايران، مفهوم فرزند خواندگى را مورد بررسی قرار می دهیم.
مفهوم فرزندخواندگی
فرزندخواندگى عبارت از يك رابطه حقوقى است كه بر اثر پذيرفته شدن طفلى به عنوان فرزند، از جانب زن و مردى به وجود مى آيد; بدون آنكه پذيرندگان طفل، پدر و مادر واقعى آن طفل باشند.
در زبان حقوقى، فرزند به كسى گفته مى شود كه از نسل ديگرى باشد و بين آنها رابطه خونى و طبيعى وجود داشته و بين پدر و مادر او جز در موارد استثنايى رابطه زوجيت ايجاد شده باشد. ممكن است زن و شوهرى فرزند غير را به فرزندى بپذيرند كه در اين صورت قانون گذار چنين كودكى را در حكم فرزند اين خانواده به شمار مى آورد و آثارى براى اين رابطه حقوقى مجازى مى شناسد.
تفاوت فرزند واقعى و فرزند حكمى يا ظاهرى در اين است كه پيوند موجود بين فرزند حقيقى و پدر و مادر وى پيوندى طبيعى و ناگسستنى است و رابطه حقوقى بين آنها هرگز از بين نخواهد رفت، ولى پيوند بين فرزند و پدر و مادر خوانده به آن محكمى نيست و عواملى نظير انحلال خانواده، از دست دادن شرایط لازم و غيره بسته به سياست قانونگذار ممكن است رابطه حقوقى موجود را زايل كند.
وکیل برای تعیین، نصب و عزل قیم
شرایط فرزند خواندگی
شرایط کودکان
کودکانی به فرزندخواندگی سپرده خواهند شد که :
1- ناشناخته بودن والدین: کودکانی که پدر، مادر یا جد پدری آنها مشخص نباشد و تحت سرپرستی سازمان بهزیستی باشند، واجد شرایط فرزندخواندگی هستند.
2- عدم وجود والدین یا وصی: در صورتی که پدر، مادر، جد پدری یا وصی منصوب از سوی ولی قهری در قید حیات نباشند، کودک میتواند برای سرپرستی معرفی شود.
3- عدم مراجعه والدین طی دو سال: اگر کودکی به موجب حکم دادگاه به سازمان بهزیستی سپرده شده و طی دو سال والدین یا جد پدری مراجعه نکنند، کودک واجد شرایط فرزندخواندگی میشود.
4- عدم صلاحیت والدین: در صورت فقدان صلاحیت سرپرستی والدین و نبود امکان سرپرستی حتی با حضور امین یا ناظر، کودک میتواند به خانواده جدید واگذار شود.
5- سن و نیاز به سرپرستی: تمامی کودکان نابالغ و افراد زیر ۱۶ سال که نیاز به سرپرستی داشته باشند، طبق تشخیص دادگاه مشمول قوانین حمایت خواهند بود.
شرایط والدین
برای اینکه زوجین بتوانند کودکی را به سرپرستی بگیرند باید واجد شرایطی باشند که از طریق بهزیستی، پزشکی قانونی و سایر ارگان های مربوطه وجود این شرایط بایداحراز گردد:
1- وجود رابطه نکاح: زوجین باید از نظر قانونی با یکدیگر ازدواج کرده باشند تا بتوانند درخواست سرپرستی دهند.
2- مدت ازدواج و فرزند نداشتن: حداقل پنج سال از ازدواج گذشته و زوجین نباید صاحب فرزند شده باشند.
3- حداقل سن: حداقل سن یکی از زوجین باید سی سال باشد.
4- عدم محکومیت و محجور نبودن: زوجین نباید دارای محکومیت جزایی موثر باشند و همچنین نباید محجور باشند.
5- صلاحیت اخلاقی: والدین باید از نظر اخلاقی قابل اعتماد و دارای رفتار سالم باشند.
6- تمکن مالی: یکی از زوجین یا هر دو باید توانایی مالی لازم برای تامین نیازهای کودک را داشته باشند.
7- سلامت جسمانی: والدین نباید مبتلا به بیماری صعبالعلاج باشند که توانایی نگهداری کودک را کاهش دهد.
8- عدم اعتیاد: زوجین نباید به الکل، مواد مخدر یا اعتیادات مضر وابسته باشند.
نکته – دختران و زنان بدون شوهر که بالای سی سال سن داشته باشند، منحصرا حق سرپرستی اناث را خواهند داشت.در خصوص این مورد، دختران و زنان مجرد بایستی تمام شرایطی که زوجین متقاضی فرزندخواندگی دارا می باشند را داشته باشند
احکام، مقررات و شرایط تعیین قیم
نکته – زوجین دارای فرزند مشروط بر اینکه یکی از آنها بیش از سی سال سن داشته باشد، میتوانند تقاضای فرزندخواندگی بدهند.
اولویت پذیرش فرزندخواندگی
در فرآیند فرزندخواندگی، اولویتبندی متقاضیان بر اساس شرایط خانوادگی، توانایی تربیتی و میزان نیاز کودک به محیطی مناسب انجام میشود. این اولویتها با هدف ایجاد بهترین بستر عاطفی، روانی و اجتماعی برای کودک تعیین شدهاند تا فرصت زندگی در خانوادهای شایسته برای او فراهم شود.
1- زوجین بدون فرزند
زوجین بدون فرزند در اولویت نخست پذیرش فرزندخواندگی قرار دارند، زیرا کودک وارد خانوادهای میشود که تمام توجه و تمرکز عاطفی والدین معطوف به او خواهد بود.این زوجها معمولاً انگیزه بالایی برای تجربه والدگری دارند و آمادگی روحی بیشتری برای پذیرش مسئولیت کودک نشان میدهند.
نبود فرزند دیگر در خانواده میتواند به کاهش تعارضهای احتمالی و رقابتهای خواهر و برادری کمک کند. از نظر روانشناختی، کودک در چنین خانوادهای فرصت بیشتری برای شکلگیری پیوند عاطفی عمیق با والدین خواهد داشت. همچنین این اولویت به زوجهایی که به دلایل مختلف امکان فرزندآوری نداشتهاند، فرصت تشکیل خانواده را میدهد.
2- زنان و دختران مجرد فاقد فرزند
زنان و دختران مجرد فاقد فرزند در اولویت دوم قرار دارند و میتوانند با فراهم کردن محیطی امن و حمایتگر، سرپرستی کودک را بر عهده بگیرند. این افراد معمولاً با آگاهی و انتخاب شخصی وارد فرآیند فرزندخواندگی میشوند و مسئولیتپذیری بالایی از خود نشان میدهند.
در بسیاری از موارد، ثبات شغلی و استقلال مالی آنان زمینه مناسبی برای تأمین نیازهای کودک فراهم میکند. هرچند کودک تنها یک سرپرست خواهد داشت، اما در صورت وجود شبکه حمایتی خانوادگی، این موضوع میتواند به خوبی جبران شود. این اولویت نشاندهنده نگاه حمایتی قانون به توانمندی زنان در ایفای نقش والدینی است.
3- زوجین دارای فرزند
زوجین دارای فرزند در اولویت سوم قرار میگیرند، اما همچنان میتوانند گزینهای مناسب برای فرزندخواندگی باشند. حضور فرزند دیگر در خانواده میتواند به اجتماعی شدن بهتر کودک و تجربه روابط خواهر و برادری کمک کند. این زوجها معمولاً تجربه عملی در زمینه تربیت کودک دارند و با چالشهای فرزندپروری آشنا هستند.
با این حال، لازم است عدالت عاطفی و رفتاری میان فرزندان رعایت شود تا از بروز احساس تبعیض جلوگیری گردد. در صورت فراهم بودن شرایط عادلانه و حمایتی، این خانوادهها نیز میتوانند محیطی گرم و پایدار برای رشد کودک ایجاد کنند.
میزان ارث فرزندان از پدر و مادر
انواع فرزند (قانونی، طبیعی، مصنوعی، رضاعی، فرزندخوانده)
مدارک مورد نیاز جهت قبول فرزند خوانده
تأمین مدارک صحیح و کامل، اولین گام برای تأیید صلاحیت متقاضیان و پیشبرد سریع مراحل اداری است. این مدارک که از ضروریات اولیه ی بررسی تقاضای فرزندخواندگی می باشد، تا حدی اطمینان از سلامت و توانایی والدین در نگهداری کودک را برای سازمان بهزیستی فراهم میکند:
1. تقاضای رسمی زوجین متقاضی
ثبت یک درخواست رسمی به اداره بهزیستی اولین و الزامیترین گام برای آغاز فرایند فرزندخواندگی است. این تقاضا به صورت کتبی و از طریق سامانه فرزندپذیری ثبت میشود و نشاندهنده تعهد زوجین برای پذیرش مسئولیت کامل تربیت، نگهداری و تأمین نیازهای کودک است. کلیه اتباع ایرانی مقیم ایران و نیز ایرانیان مقیم خارج از کشور می توانند برای فرزندخواندگی از طریق سامانه ملی فرزند پذیری به نشانی: http://adoption.behzisti.net/ اقدام نمایند. این افراد در صورت وجود شرایط زیر می توانند تقاضای سرپرستی کودکان و نوجوانان را بدهند و بدون ارائه این تقاضا، مراحل بررسی صلاحیت متقاضیان شروع نمیشود.
2. تصویر شناسنامه زوجین
ارائه تصویر شناسنامه زوجین برای شناسایی هویت قانونی و اطلاعات فردی الزامی است. این مدرک کمک میکند تا سازمان بهزیستی، اطمینان از هویت و وضعیت قانونی متقاضیان داشته باشد و از صحت اطلاعات فردی آنها مطمئن شود. همچنین شناسنامه مبنای بررسی سن و نسبت خانوادگی نیز قرار میگیرد.
3. تصویر سند ازدواج
تصویر سند ازدواج رسمی برای اثبات قانونی بودن ازدواج زوجین الزامی است. این مدرک نشان میدهد که زوجین دارای پیوند قانونی و پایدار هستند و میتوانند محیطی مناسب و پایدار برای کودک فراهم کنند. سازمان بهزیستی از این مدرک برای تأیید شرایط قانونی خانواده استفاده میکند.
4. گواهی عدم فرزنددار شدن از پزشک متخصص
زن متقاضی باید گواهی پزشک متخصص زنان و زایمان را ارائه دهد که نشان دهد توانایی بارداری ندارد یا به دلیل مشکلات پزشکی نمیتواند فرزنددار شود. این مدرک به اثبات نیاز واقعی خانواده به فرزندخواندگی کمک میکند و یکی از الزامات قانونی برای ثبت تقاضا است.
5. گواهی پزشکی قانونی مبنی بر عقیم بودن زوجین
در صورتی که زوجین یا یکی از آنها عقیم باشند، باید گواهی رسمی از پزشکی قانونی ارائه شود. این مدرک صحت اطلاعات پزشکی زوجین را تأیید میکند و برای سازمان بهزیستی به منظور تأیید صلاحیت و اولویتبندی متقاضیان ضروری است.
6. ارائه حکم سرپرستی آزمایشی
برای شروع فرایند فرزندخواندگی، لازم است حکم سرپرستی آزمایشی از مراجع قضایی ارائه شود. این حکم به معنای موافقت اولیه دادگاه با نگهداری کودک توسط زوجین است و فرایند قانونی فرزندخواندگی را رسمی میکند. سرپرستی آزمایشی فرصتی است تا سازمان بهزیستی و خانواده متقاضی توانایی و آمادگی واقعی خود را نشان دهند.
7. ارائه برگ عدم سوءپیشینه کیفری
زوجین باید برگ عدم سوءپیشینه کیفری خود را ارائه دهند تا نشان دهند هیچ سابقه کیفری یا پرونده قضایی تهدیدکننده کودک ندارند. این مدرک برای حفظ امنیت و سلامت روانی کودک ضروری است و یکی از فاکتورهای مهم در بررسی صلاحیت والدین به شمار میرود.
8. گواهی سلامت جسم و روان از پزشکی قانونی
ارائه گواهی سلامت جسمانی و روانی از پزشکی قانونی برای هر دو والد الزامی است. این مدرک نشان میدهد که زوجین از نظر جسمی و روانی توانایی مراقبت و تربیت کودک را دارند و هیچ مانع سلامتی که باعث خطر برای کودک شود، وجود ندارد.
9. گواهی تمکن مالی
زوجین باید مدارکی مانند فیش حقوقی، سند منزل، خودرو یا سایر داراییها را ارائه دهند تا نشان دهند توانایی تأمین نیازهای مالی کودک را دارند. این مدرک اطمینان میدهد که کودک در محیطی پایدار و با امکانات کافی زندگی خواهد کرد و نیازهای روزمره او به خوبی تأمین میشود.
10. گواهی سلامت از پزشک مبنی بر عدم ابتلا به بیماریهای صعبالعلاج و واگیردار
زوجین باید گواهی پزشک ارائه دهند که از بیماریهای صعبالعلاج و واگیردار مبرا هستند. این مدرک از سلامت بلندمدت کودک و جلوگیری از انتقال بیماریهای خطرناک به کودک اطمینان حاصل میکند. همچنین سازمان بهزیستی با این مدرک مسئولیت سلامت کودک را تضمین میکند.
فرزندخواندگی برای افراد مجرد و زوجین تک فرزند
مراحل و ضوابط فرزندخواندگی
سازمان بهزیستی با هدف تأمین بهترین منافع برای کودکان و نوجوانان بیسرپرست یا بدسرپرست، فرایند پیچیده و دقیقی برای بررسی متقاضیان فرزندپذیری طراحی کرده است. متقاضیان لازم است قبل از ورود به سامانه، با تمام ضوابط، مقررات و الزامات قانونی آشنا شوند و بدانند که ثبت نام اولیه به معنای تضمین سرپرستی کودک نیست. رعایت این مقررات، علاوه بر احترام به حقوق کودک، باعث پیشگیری از مشکلات حقوقی و اجتماعی برای خانواده متقاضی میشود.
1. ثبتنام و ورود به سامانه
ورود به سامانه فرزندپذیری و ثبت نام صرفاً یک درخواست اولیه است و به خودی خود هیچ حقی برای متقاضی ایجاد نمیکند. هدف از ثبت نام، جمعآوری اطلاعات اولیه و بررسی شرایط متقاضی است و تصمیم نهایی برای واگذاری کودک، به سازمان بهزیستی و مراجع قانونی واگذار شده است.
2. بررسی و تصمیمگیری سازمان
سازمان بهزیستی مسئول انتخاب بهترین والدین از میان متقاضیان است. این تصمیم بر اساس مدارک شناسایی، تحصیلی، شغلی و مالی متقاضیان، استعلام از پزشکی قانونی و اداره تشخیص هویت، و نظر مشاوران صورت میگیرد تا حداکثر منافع کودک تأمین شود. هیچ یک از مراحل تکمیل فرمها و ارائه مدارک، به معنای تعهد قطعی سازمان نیست.
3. تأیید صلاحیت
صلاحیت متقاضیان ممکن است در هر مرحله، حتی پس از معرفی به مراجع قانونی، مورد تأیید قرار نگیرد. اعتراض به رد صلاحیت توسط سازمان مورد قبول نخواهد بود. خانواده متقاضیان (پدر، مادر، خواهر و برادر) باید از تصمیم فرزندپذیری آگاه باشند، زیرا پنهانکاری ممکن است مشکلات بعدی ایجاد کند.
4. مشاوره الزامی
دریافت خدمات مشاوره فرزندپذیری و مشاوره دینی مطابق ضوابط سازمان بهزیستی الزامی است. این خدمات به متقاضیان کمک میکند تا با آمادگی روانی و اطلاعات کافی وارد فرایند سرپرستی شوند و توانایی مقابله با چالشهای پیشرو را داشته باشند.
5. طولانی بودن فرایند
به دلیل هماهنگی بین سازمان بهزیستی، دادگاه خانواده، پزشکی قانونی و سایر مراجع، فرایند سرپرستی طولانی و زمانبر است. متقاضیان باید صبور باشند و انتظار داشته باشند که این مسیر ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد.
6. انتظار برای نوزادان و جنسیت موردنظر
بیش از ۷۵ درصد متقاضیان کودک شیرخوار (حداکثر تا دو سال) میخواهند و بیش از ۷۰ درصد خواستار نوزاد دختر هستند. بنابراین حتی اگر شرایط سرپرستی نوزاد را داشته باشید، ممکن است نیاز به انتظار طولانی و صبر فراوان باشد.
7. تشکیل پرونده به معنای تحویل کودک نیست
تشکیل پرونده و تکمیل مدارک هیچ تضمینی برای تحویل کودک یا نوجوان ندارد. سازمان بهزیستی تنها پس از بررسی کامل شرایط، تأیید صلاحیت و نظر دادگاه کودک را به متقاضی واگذار میکند.
8. وضعیت کودکان تحت مراقبت
بیشتر کودکان تحت مراقبت سازمان بهزیستی، بدسرپرست هستند؛ یعنی والدین دارند ولی شرایط نگهداری مناسب را ندارند. برخی کودکان ممکن است بیماری جسمی، روحی یا معلولیت داشته باشند. اگر متقاضی خواستار کودک سالم باشد، ممکن است امکان پاسخ مثبت وجود نداشته باشد.
9. حقوق و تعهدات سرپرستان
کودک تحت سرپرستی از ارث محروم است، اما سرپرستان باید به دستور دادگاه بخشی از اموال خود را به نفع کودک تملیک کنند. همچنین سرپرستان موظف به بیمه عمر، نگهداری، تربیت و تأمین هزینههای زندگی کودک هستند.
10. احتمال بازگرداندن کودک
اگر والدین زیستی کودک بعداً مشخص شوند یا شرایط حضانت خود را به دست آورند، ممکن است کودک به دستور دادگاه به والدین بازگردانده شود. بنابراین سرپرستان باید آمادگی تغییر شرایط را داشته باشند.
11. تغییر وضعیت سرپرستان
هرگونه تغییر در محل زندگی، وضعیت ازدواج، طلاق یا فوت همسر باید سریعاً به سازمان بهزیستی گزارش شود. عدم اطلاعرسانی ممکن است پیامدهای حقوقی جدی داشته باشد.
12. دوره آزمایشی شش ماهه
در شش ماه اول سرپرستی، صدور شناسنامه و گذرنامه برای کودک ممکن نیست و حضور سرپرستان در ایران در این مدت الزامی است. و در صورت لزوم، برای خروج کودک از کشور در دوره آزمایشی، صرفا با سپردن تضمین بازگشت کودک به دادستان این اجازه داده می شود.
13. صدور حکم سرپرستی و درج در شناسنامه
پس از طی مدت شش ماهه ی آزمایشی حکم سرپرستی از سوی دادگاه صادرمی گردد و شناسنامه جدید با درج نام والدین سرپرست برای فرزنندخوانده صادر می گردد.
نکته – اخذ شناسنامه کودک با مشخصات والدین قانونی بعد از طی دوره آزمایشی شش ماهه و صدور حکم قطعی اقدام خواهد شد.
نکته – جهت حفظ منافع فرزند، تامین آتیه و جبران عدم برخورداری فرزند از ارثیه والدین حقوقی، صلح یک سوم اموال والدین به فرزندخوانده از طریق دفترخانه های اسناد رسمی و حتی مراجع قضایی انجام می شود. در قانون جدید به خانواده هایی که این شرایط را ندارند، نیز با بررسی تمهیداتی از سوی قاضی پرونده انجام می گیرد
ملاقات فرزند از راه دور و به صورت آنلاین
نکات مهم قبول سرپرستی و فرزند خواندگی
- باردار شدن زوجه یا تولد کودک در خانواده سرپرست در دوران آزمایشی یا پس از صدور حکم، موجب فسخ سرپرستی نخواهد بود.
- در حال حاضر دختران مجرد، خانواده های دارای فرززند یا بدون فرزند و ایرانیان مقیم خارج نیز می توانند از مزایای فرزندخواندگی برخوردار باشند.
- لازم به ذکر است قانون جدید علاوه بر کودکان بی سرپرست، شامل کودکان بد سرپرست نیز می شود.
- در قانون جدید؛ بیمه، تملیک اموال و برخورداری از حق مستمری ولی ( فوت و ازکارافتادگی ) مثل کودکان معمولی پیش بینی شده است
- اختصاص اموال به نام فرزندخوانده، منوط به نظر قاضی است و پیشاپیش امری بدیهی و الزامی به شمار نمی آید.
- رسیدن اموال پس از فوت سرپرست به فرزندخوانده نیز منوط به نظر قاضی است.
- در قانون جدید متقاضیان اول به بهزیستی مراجعه می کنند و در صورت احراز صلاحیت به دادگاه مراجعه می کنند.
- در قانون فعلی در صورت پیدا کردن فرزند و ثابت کردن موضوع و داشتن شرایط نگهداری فرزند، بدون جدا کردن کودک از خانواده، فرآیند قانونی حضانت انجام می شود.
- در قانون جدید مرخصی دوره مراقبت برای مادر 3 ماه و با حقوق در نظر گرفته شده است.
- در قانون جدید مشاوره دینی از طریق کارشناسان حوزه علمیه با همکاری بهزیستی، قبل از حکم سرپرستی ارائه می شود.
راه ها و روش های عزل و کنار گذاشتن قیم چیست؟
راه های تماس و مشاوره با وکلای دادگران:
02188019243
راههای تماس و ارتباط با وکیل متخصص دعاوی حقوقی– 88019244
