یکی از مسائل پرتکرار در دعاوی کیفری و خانوادگی، ادعای وجود عقد موقت (صیغه) برای توجیه رابطه میان زن و مردی است که خارج از چارچوب ازدواج دائم با یکدیگر ارتباط داشتهاند. در بسیاری از پروندهها، پس از طرح شکایت درباره رابطه نامشروع، یکی از طرفین یا هر دو ادعا میکنند که میان آنان عقد موقت برقرار بوده است. پرسش اساسی در چنین مواردی این است که آیا صرف ادعای صیغه میتواند مانع تحقق عنوان «رابطه نامشروع» شود، بار اثبات چنین ادعایی بر عهده چه کسی است و حدود مسئولیت اشخاص در این روابط چگونه تعیین میشود.
برای پاسخ دقیق به این پرسشها باید هم مقررات قانون مدنی درباره نکاح موقت و هم مقررات قانون مجازات اسلامی درباره رابطه نامشروع و زنا مورد توجه قرار گیرد.
بررسی جرم رابطه نامشروع زن و مرد
ازدواج موقت و صیغه مرد بدون اجازه زن
تفاوت صیغه موقت با رابطه نامشروع
در نظام حقوقی ایران، رابطه مشروع میان زن و مرد تنها از طریق نکاح دائم یا نکاح موقت شکل میگیرد. مطابق ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی، «نکاح وقتی منقطع است که برای مدت معینی واقع شده باشد.» همچنین مطابق ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی، در نکاح منقطع تعیین مهر شرط صحت عقد است و بدون تعیین مهر عقد باطل خواهد بود. بنابراین در عقد موقت دو رکن اساسی وجود دارد: تعیین مدت و تعیین مهریه. در صورت فقدان هر یک از این دو رکن، عقد اساساً شکل نمیگیرد.
در مقابل، هرگونه رابطه عاطفی، جسمانی یا جنسی میان زن و مرد نامحرم که در قالب عقد صحیح شرعی واقع نشده باشد، ممکن است واجد وصف کیفری باشد. مطابق ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی: «هرگاه زن و مردی که بین آنها علقه زوجیت نباشد مرتکب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا شوند، به شلاق تا نود و نه ضربه محکوم خواهند شد.»
در صورتی که میان زن و مرد رابطه جنسی کامل برقرار شده باشد و عقد نکاحی میان آنان وجود نداشته باشد، موضوع میتواند مشمول مقررات حدی مربوط به زنا در مواد ۲۲۱ به بعد قانون مجازات اسلامی قرار گیرد. اما اگر رابطه در حد تماس بدنی، خلوت کردن، بوسیدن یا رفتارهای مشابه باشد، در قلمرو جرم تعزیری رابطه نامشروع موضوع ماده ۶۳۷ قرار میگیرد. در مقابل، اگر میان طرفین عقد موقت صحیح برقرار شده باشد، رابطه میان آنان از نظر شرعی و قانونی رابطه زوجیت محسوب میشود و اصل رابطه جنسی میان آنها عنوان مجرمانه نخواهد داشت.
بار اثبات ادعای صیغه در دعاوی کیفری
در بسیاری از پروندههای مربوط به رابطه نامشروع، یکی از دفاعیات متداول طرفین این است که میان آنها عقد موقت برقرار بوده است. در چنین مواردی این پرسش مطرح میشود که آیا صرف ادعای وجود صیغه میتواند مانع از تحقق مسئولیت کیفری شود یا خیر.
در حقوق ایران اصل بر عدم وجود رابطه زوجیت میان زن و مرد است و هرکس مدعی وجود عقد نکاح، اعم از دائم یا موقت باشد، باید آن را اثبات کند. این موضوع ریشه در قاعده فقهی «البینه علی المدعی» دارد و در ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی نیز بیان شده است که «هرکس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند». در عین حال باید توجه داشت که در حقوق کیفری اصل برائت حاکم است و مطابق اصل ۳۷ قانون اساسی، هیچکس مجرم شناخته نمیشود مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح اثبات شود.
بنابراین صرف ادعا یا گمان درباره وجود رابطه نامشروع برای محکومیت کیفری اشخاص کافی نیست و تحقق جرم منوط به ارائه ادله معتبر و احراز آن توسط دادگاه است. بنابراین اگر شخصی برای رهایی از مسئولیت کیفری ناشی از اتهام رابطه نامشروع ادعا کند که میان او و طرف مقابل عقد موقت برقرار بوده است، باید وقوع این عقد را با ادله قابل قبول برای دادگاه (شامل اقرار طرفین، شهادت شهود، سند عادی یا رسمی، تحقیقات محلی، پیامها و مکاتبات یا سایر قرائن و اماراتی) اثبات نماید. در رویه قضایی نیز مشاهده میشود که اگر هر دو طرف رابطه به وجود صیغه اقرار کنند، همین اقرار میتواند برای احراز رابطه زوجیت نزد دادگاه کافی تلقی شود و در نتیجه عنوان کیفری رابطه نامشروع منتفی گردد.
ثبت نکاح موقت و اهمیت آن در پیشگیری از اختلافات
از منظر حقوق خانواده نیز نکته مهمی درباره نکاح موقت وجود دارد. بر اساس قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، اصل بر این است که ثبت نکاح موقت الزامی نیست، اما در مواردی مانند باردار شدن زن، توافق طرفین بر ثبت عقد، یا شرط ضمن عقد، ثبت آن الزامی میشود. با این حال از نظر عملی و برای جلوگیری از اختلافات آینده، توصیه میشود عقد موقت حتیالامکان به صورت مکتوب یا رسمی ثبت شود، زیرا در بسیاری از پروندهها عدم وجود سند مکتوب موجب دشواری اثبات رابطه زوجیت میشود.
همچنین ضروری است طرفین در زمان انعقاد عقد موقت به برخی نکات توجه کنند؛ از جمله اینکه مدت عقد به طور دقیق تعیین شود و مهریه نیز به صورت روشن و صریح در عقد ذکر گردد، زیرا تعیین مهر از ارکان صحت نکاح موقت است. بهتر است طرفین شرایط مورد نظر خود مانند پرداخت نفقه یا سایر تعهدات احتمالی را نیز در ضمن عقد پیشبینی و تصریح کنند تا در آینده درباره حقوق و تکالیف هر یک از طرفین اختلافی ایجاد نشود.
پرسش و پاسخ حقوقی
پرسشهایی درباره روابط خارج از ازدواج و ادعای وجود صیغه موقت، از جمله موضوعاتی است که در پروندههای خانوادگی و کیفری بهطور مکرر مطرح میشود. در بسیاری از این موارد، افراد برای توجیه یا رد اتهام رابطه نامشروع به وجود عقد موقت استناد میکنند. بررسی حدود مسئولیت اشخاص و امکان طرح شکایت در چنین وضعیتهایی نیازمند توجه به مقررات قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی و نیز اثبات رابطه زوجیت در دادگاه است.
توجیه رابطه نامشروع با ادعای صیغه
سوال: سلام، وقت بخیر. چند سؤال دارم و ممنون میشوم راهنماییام کنید. من با آقایی معاشرت و رابطه دارم، اما چون میان ما عقد دائم یا عقد موقت برقرار نشده، ظاهراً این رابطه از نظر قانونی نامشروع محسوب میشود. پیش از آشنایی من با ایشان، این آقا با خانم دیگری صیغه موقت بودهاند و اخیراً هم دوباره بدون اطلاع من با همان خانم عقد موقت کردهاند. من متأسفانه دیر متوجه این موضوع شدم. میخواهم بدانم از نظر قانونی چه کسی مسئول یا مقصر محسوب میشود؟ آیا آن خانم میتواند از من شکایت کند، با این استدلال که چون من همسر دائم یا موقت این آقا نیستم، رابطهام با او نامشروع است؟ همچنین آیا من میتوانم از آن خانم به این دلیل شکایت کنم که قبل از عقد موقت اخیرش با این آقا رابطه داشته است؟ البته خودم هم احتمال میدهم چنین شکایتی امکانپذیر نباشد، اما میخواهم از نظر قانونی دقیقاً بدانم وضعیت هر یک از ما چگونه است و هر کدام تا چه حد ممکن است مسئولیت داشته باشیم. من ۴۳ ساله هستم و تاکنون ازدواج نکردهام. ممنون میشوم راهنمایی کنید که در این شرایط چه اقدامی باید انجام بدهم.
پاسخ وکیل: اگر منظور شما از معاشرت، داشتن رابطه عاطفی یا جنسی خارج از قالب ازدواج باشد، چنین رابطهای در حقوق ایران «رابطه نامشروع» تلقی میشود و قانون برای آن آثار حقوقی مانند حقوق زوجیت در نظر نمیگیرد. بنابراین صرف وجود چنین رابطهای، بدون آنکه عقد دائم یا موقت میان طرفین منعقد شده باشد، هیچ حق قانونی برای شما ایجاد نمیکند.
به طور کلی در نظام حقوقی ایران یک قاعده اساسی وجود دارد و آن اینکه حقوق و آثار قانونی میان زن و مرد تنها در صورتی ایجاد میشود که رابطه آنها در قالب یکی از انواع نکاح معتبر یعنی ازدواج دائم یا ازدواج موقت برقرار شده باشد. در غیر این صورت، رابطه میان طرفین از نظر قانون رابطهای فاقد اثر حقوقی محسوب میشود.
بر اساس توضیحی که در سوال خود مطرح کردهاید، در زمانی که شما با این آقا در ارتباط بودهاید، ایشان با زن دیگری عقد موقت برقرار کرده است. با توجه به اینکه رابطه شما با این مرد در قالب ازدواج دائم یا موقت نبوده است، این رابطه از نظر حقوقی برای شما حقی ایجاد نمیکند. از سوی دیگر، آن خانم نیز در صورتی میتواند علیه شما شکایت کند که بتواند وقوع رفتار مجرمانهای مانند رابطه نامشروع را اثبات کند؛ در غیر این صورت صرف اطلاع از وجود ارتباط میان شما و آن مرد، به تنهایی موجب مسئولیت کیفری نخواهد بود.
همچنین شما نیز اصولاً نمیتوانید صرفاً به این دلیل که آن خانم پیش از عقد موقت با این مرد یا در زمانی دیگر با او ارتباط داشته است، علیه وی شکایت مؤثری مطرح کنید، مگر آنکه بتوانید وقوع جرم مشخصی را که قابل تعقیب باشد اثبات نمایید.
اما اگر منظور شما از «معاشرت» در ابتدای سوال این باشد که میان شما و این مرد نیز عقد موقت برقرار بوده است، در این صورت اصل رابطه میان شما غیرقانونی محسوب نمیشود. در حقوق ایران مرد از نظر قانونی میتواند بیش از یک همسر موقت داشته باشد و برای انعقاد نکاح موقت محدودیتی از نظر تعداد همسر وجود ندارد. بنابراین در چنین فرضی هیچیک از زنان نسبت به دیگری حق قانونی خاصی ندارند، مگر آنکه شرط خاصی در ضمن عقد پیشبینی شده باشد.
رابطه زنی که در صیغه 99 ساله یک مرد است
سوال: خانمی حدود ۱۸ سال همسر موقت من در قالب صیغه ۹۹ ساله بوده است. هیچ سند رسمی یا مدرک کتبی از این عقد در اختیار نداریم، اما مادرم، اقوام دو طرف و همسایههای محل از این رابطه اطلاع داشتهاند و در محل زندگی من ایشان را به عنوان عروس مادرم میشناختند.حدود یک ماه است که متوجه شدهام ایشان با مرد دیگری رابطه دارد. وقتی به این موضوع اعتراض کردم، توجهی نکرد و گفت: «تو چه کاره من هستی؟ هرچه بوده تمام شده و میخواهم زندگی خودم را بکنم. اگر اعتراضی داری برو شکایت کن.»حتی با مردی که با او در ارتباط است تماس گرفتم و اعلام کردم که این خانم همسر صیغهای من است و از او خواستم از ادامه رابطه خودداری کند، اما او نیز اعتنایی نکرد.در حال حاضر نمیدانم چه اقدام قانونی میتوانم انجام دهم. با توجه به اینکه مدرک رسمی ندارم اما افراد زیادی از رابطه ما مطلع بودهاند، آیا امکان طرح شکایت یا دعوای اثبات زوجیت وجود دارد؟ لطفاً راهنمایی بفرمایید چه اقدامی میتوانم انجام دهم.
پاسخ وکیل: ادعای شما مبنی بر اینکه این خانم همسر موقت شما بوده و اکنون با مرد دیگری رابطه دارد، موضوعی است که ابتدا باید در مرجع قضایی به اثبات برسد. صرف ادعا یا اطلاع اطرافیان از این رابطه برای اثبات زوجیت در دادگاه کافی نیست، مگر آنکه بتوان آن را با ادله قابل قبول اثبات کرد.
از آنجا که سند رسمی یا مدرک کتبی از عقد موقت در اختیار ندارید، در گام نخست باید دادخواستی با عنوان اثبات زوجیت در نکاح موقت در دادگاه خانواده مطرح کنید. در چنین دعوایی میتوانید از ادلهای مانند شهادت شهود، تحقیقات محلی، اقرار طرف مقابل، یا سایر قرائن و امارات برای اثبات وقوع عقد موقت استفاده کنید. اگر دادگاه با بررسی دلایل، وجود عقد موقت میان شما و این خانم را احراز کند، در آن صورت رابطه زوجیت از نظر حقوقی به رسمیت شناخته میشود.
پس از اثبات زوجیت، در صورتی که ثابت شود این خانم در زمانی که هنوز در عقد موقت شما بوده با مرد دیگری ارتباط برقرار کرده است، ممکن است رفتار او از نظر کیفری قابل بررسی باشد و حسب مورد عنوان رابطه نامشروع بر آن صدق کند. البته تحقق چنین عنوانی نیز مستلزم ارائه ادله کافی و اثبات موضوع در دادگاه است.
با این حال باید توجه داشت که بسیاری از اختلافاتی که در روابط طولانیمدت بدون ثبت رسمی عقد ایجاد میشود، بیش از آنکه صرفاً جنبه حقوقی داشته باشد، ریشه در مسائل خانوادگی و عاطفی دارد. به همین دلیل در عمل، پیش از ورود به فرآیندهای قضایی که ممکن است طولانی و پرهزینه باشد، گاهی حل و فصل موضوع از طریق گفتوگو یا سازش میتواند راهکار مناسبتری باشد.
در هر صورت از نظر حقوقی، نخستین گام برای پیگیری این موضوع آن است که ابتدا رابطه زوجیت در عقد موقت به اثبات برسد و پس از آن در صورت وجود دلایل کافی، آثار و نتایج حقوقی یا کیفری ناشی از آن مورد مطالبه قرار گیرد.
مشاوره با وکیل متخصص دعاوی خانواده در تهران–88019243
