اصحاب دعوا به افرادی گفته میشود که مخاطب جلسه دادرسی قرار میگیرند. این افراد در امور حقوقی، خواهان و خوانده و در امور کیفری، شاکی و متهم هستند.اصحاب دعوا برای رسیدگی به امور خود میتوانند وکیل تعیین کنند. البته باید این نکته را نیز در نظر داشت که اصحاب دعوا در برخی موارد همانند مواجهههای شخصی و اخذ اطلاع و نیز شهادت باید خود رأساً در دادگاه حضور داشته باشند اما میتوانند وکیل خود را نیز به همراه بیاورند. در این میان، فوت اصحاب دعوا در کنار حجر یا زائل شدن سمت و مسائل دیگر به عنوان یکی از موانع ادامه دادرسی تلقی میشود که در مواردی دادرسی را با توقف یا تأخیر مواجه میکند. بطور کلثی قانون گذار این فرض را در نظر گرفته است که اگر به دلایلی غیر ارادی اصحاب دعوا نتوانند در جلسه دادرسی حاضر شوند، حقی از کسی ضایع نشود. در ادامه به فروض مختلف عدم امکان حضور غیر ارادی در جلسه دادرسی اشاره میشود.
رسیدگی کیفری به جرم و شکایت شاکی
فوت طرفین در جریان دعوای کیفری
امور کیفری، اموری است که یک طرف آن شاکی خصوصی و نماینده جامعه (دادستان) و طرف دیگر آن متهم حضور دارد.
الف) فوت شاکی خصو:
با فوت شاکی خصوصی، تمامی حقوق ناشی از دعوی به ورثه او میرسد. در حقیقت فوت شاکی خصوصی سبب انتقال حقوق خصوصی وی به ورثه او میشود و با فوت شاکی، ورثه به جای وی در دادگاه یا دادسرا حاضر شده و ضمن پیگیری جریان پرونده در دادگاه شرکت میکنند.
به طور مثال، شخص الف که شاکی است، به عنوان ارتکاب خیانت در امانت از آقای ب شکایت کرده و پس از انجام تحقیقات توسط بازپرس و قبل از تنظیم کیفرخواست و شروع به محاکمه، شاکی فوت میکند؛ در این حالت وراث حق دارند در محاکمه شرکت و شکایت مورث خود را پیگیری کنند.در جرایم قابل گذشت از قبیل فحاشی، افترا، تصرف عدوانی و … حق گذشت به وراث قانونی متضرر از جرم منتقل و در صورت گذشت همگی وراث، تعقیب، رسیدگی و اجرای مجازات متوقف میشود.
ب) فوت متهم (مشتکی عنه):
با فوت متهم، امر تعقیب، محاکمه و اجرای مجازات متوقف میشود؛ زیرا برابر اصل شخصی بودن مجازاتها، فقط شخص مرتکب مسئول عمل غیر قانونی خود است، نه ورثه و اطرافیان او؛ مگر در مورد دیه که یکی از انواع مجازاتها محسوب میشود و باید از اموال متوفی قبل از تقسیم ترکه پرداخت شود.
به طور مثال، اگر شخص الف مرتکب قتل غیرعمدی ناشی از حادثه رانندگی شود و خودش در حین محاکمه فوت کند، ورثه او از حیث جنبه عمومی جرم یعنی حبس یا جزای نقدی، مسئولیتی ندارند اما در مورد پرداخت دیه و خسارت به ورثه مقتول مسئولیت دارند و اگر ورثه الف (راننده مقصر) اموال به جا مانده ( ترکه) از او را بپذیرند، مسئول پرداخت دیه به خانواده مقتول هستند.
ماده 6 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و اقلاب در امور کیفری و بند نخست آن، در این مورد مقرر داشته است: تعقيب امر جزايي و اجراي مجازات كه طبق قانون شروع شده باشد، موقوف نمي شود، مگر در موارد زير: اول – فوت متهم يا محكومعليه در مجازاتهاي شخصي.
فوت طرفین در جریان دعوای حقوقی
هرگاه یکی از اصحاب دعوی (خواهان یا خوانده) در حین دادرسی فوت کند، دادگاه رسیدگی را به طور موقت متوقف می کند و موضوع را به اطلاع طرف دیگر میرساند و پس از تعیین جانشین و درخواست ذی نفع، جریان دادرسی ادامه پیدا خواهد کرد.
بر اساس ماده ۱۰۵ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، هرگاه یكی از اصحاب دعوا فوت کند یا محجور شود یا سمت یكی از آنان كه به موجب آن سمت، داخل دادرسی شده است، زایل شود، دادگاه رسیدگی را به طور موقت متوقف و مراتب را به طرف دیگر اعلام میدارد.
پس از تعیین جانشین و درخواست ذینفع، جریان دادرسی ادامه مییابد، مگر اینكه فوت یا حجر یا زوال سمت یكی از اصحاب دعوی تاثیری در دادرسی نسبت به دیگران نداشته باشد كه در این صورت دادرسی نسبت به دیگران ادامه خواهد یافت.
فرض کنیم آقای الف، دادخواست مطالبه مبلغ 20 میلیون تومان علیه آقای ب طرح و اقامه میکند و آقای ب، خوانده پرونده در حین دادرسی، فوت می کند. در این حالت دادگاه مراتب را به خواهان اطلاع میدهد و خواهان مکلف است ورثه او را به دادگاه معرفی کند و پس از معرفی ورثه و با درخواست خواهان، محاکمه ادامه پیدا میکند.
درعمل ممکن است یکی از اصحاب دعوا در جریان رسیدگی یا پس از ثبت دادخواست و قبل از جلسه رسیدگی فوت نماید؛ نمیتوان انتظار داشت که قاضی بطور اتوماتیک خود به این جریان پی ببرد مساله فوت نیز میتواند بعنوان یکی از ایرادات از سوی طرف دیگر در مقام دفاع، پاسخ یا ایرادات دادرسی مطرح شود.
راه های تماس و مشاوره با وکیل پایه یک دادگستری
زندانی شدن یکی از اصحاب دعوا
یکی دیگر از اتفاقاتی که ممکن است هر یک از اصحاب دعوا، در حین رسیدگی با آن مواجه شوند، زندانی شدن یکی از آنها است. در چنین شرایطی، پرسشی که مطرح میشود، این است که اگر یکی از اصحاب دعوا زندانی شود، آیا محاکمه متوقف خواهد شد؟
در پاسخ به این پرسش، باید گفت که بر اساس ماده 106 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، در صورت توقيف يا زنداني شدن يكي از اصحاب دعوا يا عزيمت به محل ماموريت نظامي يا ماموريت دولتي يا مسافرت ضروري، دادرسي متوقف نميشود اما دادگاه مهلت كافي براي تعيين وكيل به آنان ميدهد.
جنون یکی از اصحاب دعوا
وضعیت دیگری که طرفین دعوا در حین رسیدگی ممکن است با آن مواجه شوند، جنون هر یک از آنها است. پرسشی که در این خصوص مطرح میشود، این است که اگر یکی از اصحاب دعوا دچار جنون شده و دیوانه شود، دادگاه چه تکلیفی دارد؟
در پاسخ به این پرسش، باید گفت که در این حالت دادرسی به طور موقت متوقف میشود و مانند موردی که یکی از اصحاب دعوا فوت کرده است، رفتار خواهد شد.
همچنین اگر یکی از اصحاب دعوا به عنوان نماینده یا وکیل وارد دادرسی شود و در حین دادرسی از آن سمت برکنار یا فاقد آن سمت شود، محاکمه به طور موقت متوقف و دادگاه مراتب را به طرف مقابل اعلام می کند تا جانشین او را معرفی کند.
البته اگر پرونده دارای چند طرف باشد و فوت یا جنون یا زوال سمت یکی از اصحاب دعوا نسبت به دیگران تأثیری نداشته باشد، در این صورت دادرسی نسبت به آنان ادامه پیدا خواهد کرد.
سوالات متداول درباره فوت اصحاب دعوا در جریان رسیدگی
آیا فوت یکی از اصحاب دعوا همیشه باعث توقف رسیدگی دادگاه میشود؟
خیر. فوت یکی از اصحاب دعوا تنها در صورتی موجب توقف موقت رسیدگی میشود که دعوا قابل انتقال به ورثه یا قائممقام قانونی باشد. اما اگر موضوع دعوا ماهیتی کاملاً شخصی داشته باشد و با فوت شخص قابلیت ادامه نداشته باشد، ممکن است پرونده با آثار حقوقی متفاوتی مانند سقوط دعوا مواجه شود. بنابراین نوع دعوا نقش تعیینکنندهای در تصمیم دادگاه دارد.
اگر وراث متوفی برای ادامه رسیدگی معرفی نشوند، تکلیف پرونده چیست؟
تا زمانی که جانشین قانونی متوفی مشخص و برای ادامه رسیدگی معرفی نشود، پرونده در وضعیت توقف باقی میماند. پس از معرفی وراث یا قائممقام قانونی و درخواست ادامه رسیدگی از سوی ذینفع، دادگاه رسیدگی را از همان مرحله قبلی ادامه خواهد داد.
آیا فوت خواهان و فوت خوانده از نظر آثار قانونی تفاوتی با یکدیگر دارد؟
بله. هرچند در بسیاری از دعاوی، فوت هر یک از طرفین موجب توقف موقت دادرسی میشود، اما آثار عملی آن میتواند متفاوت باشد. برای مثال، فوت خواهان ممکن است بر ادامه مطالبه حق توسط وراث اثر بگذارد، در حالی که فوت خوانده معمولاً مستلزم معرفی وراث برای دفاع از حقوق متوفی خواهد بود. تشخیص نحوه ادامه رسیدگی به شرایط هر پرونده بستگی دارد.
آیا بعد از فوت یکی از اصحاب دعوا، تمام اقدامات قبلی دادگاه بیاعتبار میشود؟
خیر. فوت یکی از طرفین باعث از بین رفتن اقدامات قانونی انجامشده در پرونده نمیشود. جلسات برگزارشده، لوایح ثبتشده، ادله ارائهشده و تصمیمات قبلی دادگاه همچنان معتبر هستند و پس از تعیین جانشین قانونی، رسیدگی از همان مرحله ادامه پیدا میکند؛ مگر اینکه قانون در مورد خاص، حکم دیگری مقرر کرده باشد.
برای جلوگیری از طولانی شدن پرونده پس از فوت یکی از اصحاب دعوا چه اقدامی باید انجام داد؟
بهترین راهکار این است که فوت شخص در اسرع وقت به دادگاه اعلام شود و جانشین یا وراث قانونی متوفی هرچه سریعتر معرفی شوند. هرچه این فرآیند سریعتر انجام شود، توقف دادرسی کوتاهتر خواهد بود و رسیدگی بدون تأخیر غیرضروری ادامه پیدا میکند. این اقدام از افزایش زمان رسیدگی و طولانی شدن روند پرونده نیز جلوگیری میکند.
