وقتی فردی فوت میکند بستگان و خویشاوندان وی به ترتیب از اموال و ماترک متوفی ارث می برند. در صورتیکه همه وراث در خصوص نحوه تقسیم ارث و سهام خود با یکدیگر توافق داشته باشند اصولا مشکلی به وجود نمی آید و نیازی به توسل به طرق قانونی تقسیم ارث، اعم از اموال غیر منقول و ملک موروثی نیست و مراحل تقسیم ترکه متوفی با توافق وراث، به راحتی انجام میشود.
مشکل مربوط به زمانی است که ه ورثه درباره میزان سهم، شیوه ارزیابی، نحوه تخصیص اموال یا امکان فروش و افراز توافق نداشته باشند. به خصوص در فرضی که یکی از ورثه قسمتی از اموال متوفی و ماترک را در تصرف خود دارد این مشکل جدی تر و پر رنگ تر است. توصیه میشود در صورت عدم توافق و وجود اختلاف، قبل از هر اقدام جهت تشخیص راه حل مناسب با یک وکیل متخصص ارث و وکیل املاک و قراردادها مشورت نمائید و حسب ضرورت وکالت و مدیریت جریان پرونده حقوقی خود را به یک وکیل خوب بسپارید.
حضور یک وکیل برای گرفتن سهم الارث در سرعت و کیفیت حصول نتیجه بسیار موثر است. در ادامه این مطلب به طور مختصر به بررسی راه های تقسیم ارث، مراحل تقسیم ترکه پرداخته می شود.
محاسبه میزان سهم ارث هر یک از ورثه
تماس با دادگران و دریافت وقت مشاوره با وکیل:
02188019244 – 02188019243
راه های تقسیم ارث و ترکه
افراد به دلایل مختلف ممکن است در اموال و املاک با یکدیگر شریک شوند؛ از جمله به سبب ارث یا معامله. در هر حال، شرکا میتوانند با توافق، تکلیف مال مشترک را مشخص کنند و آن را بفروشند، تقسیم نمایند یا افراز کنند. توافق شرکا در این خصوص، در حدود قانون، لازمالاتباع است. اما هرگاه شرکا درباره تقسیم یا شیوه تصرف در مال مشترک توافق نداشته باشند، حسب مورد میتوانند به درخواست افراز، تقسیم، مطالبه سهمالارث، دستور فروش یا خلع ید مشاعی متوسل شوند. در اموال موروثی نیز این قاعده حاکم است؛ با این تفاوت که پیش از تقسیم نهایی، باید وضعیت وراث، دیون متوفی، وصایا و حقوق مقدم روشن شود.
تقسیم ارث و ترکه، بسته به نوع مال و وضعیت تراضی وراث، ممکن است به شیوههای گوناگونی انجام شود که شامل موارد زیر می باشد:
1- تقسیم به تراضی: در این شیوه، همه شرکا یا ورثه بر نحوه تقسیم توافق دارند. تقسیم به تراضی، در صورت رعایت حدود قانون و نبود منع شرعی یا قانونی، معتبر است و معمولاً با تنظیم تقسیمنامه یا صورتجلسه توافقی انجام میشود. این توافق، پس از امضا و رضایت طرفین، لازمالاتباع است و اصل بر عدم امکان رجوع یکجانبه از آن است، مگر با تراضی همه اشخاص ذینفع یا وجود جهات قانونی معتبر.
2- تقسیم به اجبار: هرگاه تراضی میان شرکا حاصل نشود، تقسیم میتواند از طریق مرجع صالح و در چارچوب قانون انجام شود. در این فرض، تقسیم بهصورت قضایی یا حسب مورد ثبتی صورت میگیرد؛ مشروط بر آنکه مال، قابلیت تقسیم داشته باشد و تقسیم، موجب ضرر فاحش یا از بین رفتن ارزش مال نشود. اگر تقسیم به زیان برخی از شرکا باشد، در مواردی که قانون اجازه میدهد، از شیوههای تعدیل، رد یا فروش استفاده میشود.
3- تقسیم با افراز: افراز، ناظر به جدا کردن سهم هر شریک از مال مشاع است؛ غالباً در اموال منقول و اموال غیرمنقولی که از حیث ثبتی و حقوقی قابلیت افراز دارند. اگر سهم هر وارث از مالی مانند وجه نقد یا مال مثلی قابل تعیین و جدا کردن باشد، تقسیم در قالب افراز آسانتر انجام میشود.
4- تقسیم با تعدیل: در مواردی که مال، قیمی است و تقسیم مساوی آن بدون تغییر ارزش یا بدون ایجاد اجحاف ممکن نیست، از روش تعدیل استفاده میشود. در این روش، ممکن است برخی ورثه سهمی متفاوت از حیث نوع مال بگیرند، اما ارزش نهایی سهمها برابر شود. برای مثال، در مجموعهای از اموال که ارزش آنها متفاوت است، ممکن است به یکی مال غیرمنقول و به دیگری دو مال منقول یا وجه نقد داده شود تا تعادل ارزشی برقرار گردد.
5- تقسیم به رد: هرگاه تقسیم یک مال ممکن باشد اما تساوی کامل ارزشها با همان تقسیم حاصل نشود، ممکن است مابهالتفاوتی بهصورت نقدی یا از مال دیگر پرداخت شود.که به این شیوه، تقسیم به رد گفته می شود. یعنی بخشی از ارزش، با رد وجه نقد یا مال دیگر جبران میشود تا سهمها متعادل شوند.
6- تقسیم با فروش: اگر مال، قابل تقسیم نباشد یا تقسیم آن موجب کاهش فاحش ارزش یا ورود ضرر قابل توجه شود و تعدیل و رد نیز ممکن نباشد، مال فروخته میشود و بهای حاصل، میان ورثه به نسبت سهام آنان تقسیم میگردد. این راهحل، بهویژه درباره املاک غیرقابل افراز یا اموالی که تقسیم آنها از حیث اقتصادی یا حقوقی ناموجه است، کاربرد دارد.
آیا محروم کردن فرزندان از ارث امکان پذیر است؟
مراحل تقسیم ارث یا گرفتن سهم ارث
چنانچه میان ورثه در خثوث تقسیم ارث توافقی وجود نداشته باشد، برای اینکه هر یک از ورثه بتوانند سهم الارث خود را از ترکه متوفی دریافت نماید، نیازمند طی مراحل زیر می باشد:
1- اخذ گواهی انحصار وراثت: نخستین گام در فرایند تقسیم ترکه، احراز ورثه و اخذ گواهی انحصار وراثت است. در نظام حقوقی ایران، این گواهی از سال 1404 به صورت خودکار و توسط سازمان ثبت احوال صادر می گردد و هر یک از ورثه از طریق سامانه ثبت احوال(سامانه سهیم) می تواند آن را دریافت نماید.
از حیث حقوقی، گواهی انحصار وراثت تنها هویت و تعداد ورثه و میزان سهمالارث احتمالی آنان را احراز میکند و بهخودیخود موجب انتقال مفروز مال معینی به وارث نمیشود. وراث پس از فوت مورث، نسبت به ترکه بهطور مشاع ذیحقاند و تعیین اینکه کدام مال در نهایت به کدام وارث تعلق میگیرد، نیازمند تقسیم توافقی یا قضایی است.
2- مهر و موم ترکه: هرگاه بیم تضییع، اختفا، تصرف ناروا یا از بین رفتن اموال متوفی وجود داشته باشد، اقدام به مهر و موم ترکه ضروری میشود. این اقدام، ناظر به حفظ و صیانت از اموال و جلوگیری از نقلوانتقال یا تصرف غیرمجاز پیش از تعیین تکلیف نهایی است. مهر و موم ترکه، در واقع اقدامی حفاظتی و موقت است و هدف آن، جلوگیری از اختلاط ترکه با اموال دیگر یا تضییع آن پیش از شناسایی و صورتبرداری دقیق است.
3- تحریر ترکه: پس از مهر و موم ترکه، نوبت به تحریر ترکه میرسد. تحریر ترکه عبارت است از صورتبرداری از کلیه اموال، حقوق، مطالبات و دیون متوفی بهمنظور تعیین دقیق دارایی خالص او. در این مرحله، اموال قابل استعلام مانند املاک، خودرو، حساب های بانکی، سهام، مطالبات و سایر دارایی های قابل شناسایی از مراجع مربوط استعلام و صورتجلسه میشود. همچنین اموال منقول غیرقابل استعلام، مانند لوازم منزل، طلاجات و اشیای دیگر نیز در صورت امکان شناسایی و ارزیابی میگردند. تحریر ترکه برای آن است که وراث و سایر ذینفعان، تصویر روشنی از وضعیت واقعی ترکه داشته باشند.
4- تصفیه ترکه: در این مرحله، دیون و حقوق متعلقه بر عهده متوفی از محل ترکه پرداخت میشود و وصیت معتبر نیز در حدود قانون اجرا میگردد. بنابراین، پیش از تقسیم نهایی، باید ابتدا هزینههای ضروری، دیون، و حقوق مقدم تسویه شود.
چنانچه در این مرحله مشخص گردد که ترکه برای پرداخت همه بدهیها کافی نمی باشد، مسئولیت ورثه حسب مورد تابع این قاعده است که:
- اگر ورثه ترکه را بیقید و شرط قبول کرده باشند، وضعیت مسئولیت آنان میتواند گستردهتر شود.
- اما در غیر این صورت، مسئولیت آنان اصولاً بیش از ترکه ی بجامانده از متوفی نمی باشد.
همچنین وصیت، اعم از تملیکی یا عهدی، در حدود ثلث ترکه نافذ است و مازاد بر آن نیازمند اجازه وراث خواهد بود. بنابراین، آنچه پس از اجرای دیون و وصایا باقی میماند، مبنای واقعی تقسیم قرار میگیرد.
5- تقاضای تقسیم ترکه یا مطالبه سهم ارث: پس از تصفیه ترکه، ورثه میتوانند نسبت به تقسیم ترکه یا مطالبه سهمالارث اقدام کنند. چنانچه حتی یکی از ورثه با تقسیم توافقی موافق نباشد، دیگر نمیتوان تقسیم را صرفاً با قرارداد خصوصی بهطور قطعی انجام داد و لازم است از دادگاه، صدور حکم یا دستور مقتضی خواسته شود. در این موارد، دادگاه با جلب نظر کارشناس، نوع اموال، بهای روز آنها، قابلیت تقسیم و امکان تعدیل یا رد را بررسی میکند. اگر ترکه قابل تقسیم باشد، به نسبت سهم هر وارث تقسیم میشود؛ و اگر قابل تقسیم نباشد، از طریق فروش و تقسیم بهای حاصل، حق هر وارث استیفا میگردد.
اطلاع از شرایط تقسیم و فروش اموال مشترک و مال مشاع
راه های تماس و مشاوره با وکلای دادگران:
02188019243
دادگاه صالح برای تقسیم ترکه
در دعاوی و درخواستهای مربوط به ترکه، اصل بر صلاحیت دادگاه یا مرجع صالح محل آخرین اقامتگاه متوفی است؛ مگر آنکه قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد. اگر آخرین اقامتگاه متوفی معلوم نباشد، دادگاه آخرین محل سکونت متوفی در ایران صالح به رسیدگی خواهد بود و اگر در ایران اقامت نداشته باشد دادگاهی صالح است که مال غیر منقول در آن واقع است در غیر این صورت دادگاهی که مال منقول در آن واقع است و اگر نبود دادگاه محل اقامت هر یک از ورثه صالح به رسیدگی است. اما اگر تقسیم ترکه انجام شده باشد دادگاه صالح به رسیدگی محل اقامت خوانده می باشد.
نکته: مطابق ماده 324 قانون امور حسبی، تصمیم دادگاه در خصوص تقسیم، حکم شناخته می شود و علاوه بر ابلاغ به صاحبان سهام مطابق قوانین قابل اعتراض، پژوهش و فرجام است.
نکات تکمیلی در خصوص تقسیم ترکه
1- اگر در خلال رسیدگی، یکی از وراث فوت کند یا محجور شود، به علت این تأثیر مستقیم دادرسی بر سایر ورثه، می بایست مطابق ماده 105 قانون آئین دادرسی مدنی، دادرسی متوقف گردد.هریک از ورثه می توانند جداگانه درخواست تقسیم سهم خود را بدهند (ماده 300 قانون مدنی) اگر بین وراث محجور یا غائبی باشد، ولی محجور و امین غایب می توانند این درخواست را مطرح کنند. همچنین درخواست تقسیم موصی به از موصوی له و وصی نیز پذیرفته می شود.
2- در رسیدگی به درخواست تقسیم ابتدا دادگاه به توافقات احتمالی وراث توجه می نماید، در صورتی که برای تقسیم بین وراث توافقی حاصل شد به صورت مکتوب صورتجلسه می شود و به امضای آنها می رسد اما اگر توافق در این زمینه حاصل نشد با دستور دادگاه کارشناس تعیین می شود.
3- مطابق ماده 315 قانون قانون امور حسبی کارشناس باید بهای اموال مورد دادخواست تقسیم و قابل قسمت یا قابل قسمت نبودن آنها را معین و سهام را تحویل نماید.ملاک ارزیابی اموال، بهای روز ارزیابی است. تقسیم طوری به عمل می آید که برای هر یک از ورثه از هر نوع اموال، حصه ای معین شود.اگر تقسیم در بعضی اموال نیازمند ضمیمه کردن پول به اموال باشد، برای تعدیل اینکار صورت می گیرد و در نهایت به گونه ای سهام تعدیل می گردد که به وراث ضرری نرسد.
4- پس از آنکه حصه مشخص شد، برای تعلق آن به وراث توافق می شود ولی اگر پس از تصمیم و تحویل وراث به تعیین حصه تراضی نکنند، دادگاه اقدام به قرعه کشی سهام می کند (ماده 319 قانون امور حسبی). صورتمجلس تقسیم و تعیین حصه توسط دادگاه تنظیم و به امضا یا مهر صاحبانشان و امضای دادرس می رسد. این صورتمجلس در دفتر دادگاه باقی می ماند.
5- اگر مال (که به طور معمول اموال غیرمنقول منظور است) قابل تقسیم و تعدیل نباشد، فروخته شده و بهای آن تقسیم می شود. اگر ماترک تنها شامل اموال غیرمنقول باشد، می توان درخواست فروش را به عنوان خواسته مطرح نمود.
6- اگر تقسیم موجب ضرر برخی از شرکا باشد و متقاضی بعضی دیگر شرکا باشند، اجبار صورت نمگیرد اما در حالت برعکس اجبار غیر متضررین از تقسیم امکانپذیر است. البته چنانچه ضرر مورد نظر ضرر فاحش است یا زمانی که مال از مالیت می افتد اساسا تقسیم جایز نیست.
در صورتی که برخی از وراث حاضر به همکاری برای فروش یا تقسیم داراییها نباشند، مشورت با یک وکیل دعاوی ملکی خانوادگی و ارث برای انتخاب مسیر قانونی درست (مانند درخواست افراز یا دستور فروش) راهگشا خواهد بود.
در هر حال یعنی چه تقسیم با توافق ورثه انجام شود و چه نیاز به طرح دعوا و شکایت باشد، حضور و مدیریت حقوقی روابط افراد دخیل، توسط یک وکیل با تجربه و متخصص در زمینه ارث، قراداد، املاک و اموال غیر منقول در قالب تنظیم تقسیم نامه و طرح دعوای مناسب، اجتناب ناپذیر است.
تماس با دادگران و دریافت وقت مشاوره با وکیل:
02188019244 – 02188019243
نمونه سوالات مخاطبان برای مراحل تقسیم ارث
روش تقسیم ارث پدر بزرگ بین مادر و خاله
سوال: با عرض سلام و احترام. پدر بزرگم فوت کرده و دو فرزندش (مادر و خاله ام) وارثان بعد از او هم فوت کردند. حالا ما نوه ها تقسیم ارث پدر بزرگ و اموالی که از او به مادر و خاله مان رسیده است را از کجا شروع کنیم؟ از پدربزرگ و بعد مادرمان یا فقط مدارک مربوط به مادرمان ؟ آیا مدارک پدرمان یعنی همسر متوفی را باید همراه داشته باشیم ؟ لطفا به ترتیب مراکز تحویل مدارک را بگویید. ممنون از راهنمایی و وقتی که گذاشتید. ممنون میشم مرا در موردتقسیم ارث مادر که از پدربزرگ به وی رسیده راهنمایی کنید.
پاسخ: یکی اینکه پدربزرگ زودتر فوت کرده است یا مادرتان؛ چرا که اگر پدربزرگ زودتر فوت کرده باشد شما به قائم مقامی مادرتان و سهم ایشان را از اموال پدربزرگ ارث میبرید و اگر پدربزرگ بعد از مادرتان فوت کرده و وارث دیگری در طبقه و درجه نزدیکتر برای پدربزرگ وجود نداشته باشد، شما مستقیم از پدربزرگتان به عنوان وارث ایشان، ارث میبرید.
سوال اساسی دیگر اینکه هر یک از افرادی که فوت کرده اند آیا مالی برای تقسیم دارند یا نه؛ در صورتیکه مالی برای تقسیم وجود داشته باشد باید برا آن فرد گواهی انحصار وراثت گرفت.در فرض سوال شما در صورتیکه مادرتان بعد از پدربزرگ فوت کرده باشد نیز باید برای هر دو گواهی انحصار وراثت گرفت.در صورت تمایل به کسب اطلاع از روش های تقسیم ارث و اموال مشترک به مطالبی تحت همین عنوان در سایت ما مراجعه فرمایید.
نحوه تقسیم ملک پدری بین وراث
سوال: سلام. پدر بنده دو سال است فوت کرده است و دارای دو همسر دائم بودند. منزل پدرم توسط همسر دوم و فرزندانش تصرف شده است به همین جهت بنده درخواست تقسیم کرده ام. آیا در داداگاه پس محرز شدن غیر قابل افراز بودن ملک ابتدا برای هر یک از وراث به میزان سهم سند جدا صادر می شود و در صورت عدم توافق مزایده می گذارد؟ یا اینکه داداگاه از همان اول کل ملک را مزایده می گذارد؟
پاسخ وکیل: برای تقسیم مال مشاع یا به تعبیر شما ملک پدری دو راه وجود دارد :
1- تقاضای تقسیم مال مشاع، که به موجب دادخواست به دادگاه عمومی انجام می شود، در این روش ابتدا باید برای قاضی ثابت شود که ملک غیر قابل افراز است.عدم قابلیت افراز از طریق استعلام از شهرداری یا اداره ثبت ممکن است و البته خود قاضی هم می تواند تشخیص دهد که یک آپارتمان یا ملک یا خانه قابلیت افراز بین چند نفر را ندارد پس تقسیم با فروش و دادن سهم هر وارث به او انجام می شود.
2- تقاضای دستور فروش ملک مشاع با استناد به قانون افراز املاک مشاع، در این روش متقاضی اول باید به اداره ثبت مراجعه نموده و حکم عدم افراز بگیرد و پس از آن با مراجعه به دادگاه عمومی محل وقوع ملک تقاضای دستور فروش ملک مشاع بدهد.
چند نکته مهم در مورد تقسیم ملک پدری بین ورثه:
نکته 1 – در عمل و در نتیجه بین این دو روش تقسیم مال مشاع و تقاضای دستور فروش تفاوتی وجود ندارد.
نکته 2 – انتخاب روش تقسیم خانه و ملک پدری، بستگی به نوع مال دارد که منقول است یا غیر منقول و اگر غیر منقول است زمین قابل تقسیم است یا آپارتمان غیر قابل تقسیم.
نکته 3 – دادگاه در جریان رسیدگی دستور صدور سند به نام ورثه را نمی دهد و احراز مالکیت با گواهی انحصار وراثت و مدارک مالکیت مورث انجام می شود .
نکته 4 – دستور فروش دعوای ترافعی نیست و نیاز به رسیدگی و تشکیل جلسه ندارد (هر چند که در عمل می بینیم که قضات تشکیل جلسه رسیدگی می دهند.)
نکته 5 – به نظر نگارنده دعوای تقسیم مالی بوده و مستلزم پرداخت هزینه دعاوی مالی است ولی تقاضای دستور فروش غیر مالی است.
نکته 6 – هر چند که دعوای دستور فروش دو مرحله دارد از نظر زمانی باید کوتاهتر باشد.
نکته7 – درخواست دستور فروش اگر در بین وراث فرد محجوری وجود داشته باشد یا ملک از جمله املاک ثبت شده نباشد در دادگاه انجام می شود نه اداره ثبت.
وکیل برای گرفتن و مطالبه سهم ارث
راههای تماس و ارتباط با وکیل متخصص ارث- 88019244
